Het meetbare, kwantificeerbare en consultants als kapitale denkfout #
Over de afleveringen #
Polymarkets, spreadsheets en het BBP: Zo zijn we te veel in cijfers gaan geloven #
Een kapitale denkfout
Ergens in de recente geschiedenis is een kapitale denkfout gemaakt. Een fout die is ingebakken in elke spreadsheet, elke winstprognose en elk beleidsstuk. We vertrouwen blindelings op cijfers, en vergeten alles wat niet in een kolom past.
Het begint in het voorjaar van 1968, in een vergaderzaal van de Verenigde Naties in New York. Terwijl buiten studenten demonstreren tegen de Vietnamoorlog en minister van Defensie Robert McNamara stilletjes zijn afscheid voorbereidt, buigt een commissie van statistici zich over de internationale boekhoudregels. Geen camera’s, geen voorpagina’s.
Toch wordt hier een beslissing genomen die de wereld ingrijpend zal vormen, zo betoogt regisseur Martijn Kieft in dit video-essay. De inkomsten van banken en financiële instellingen gaan voortaan meetellen in de berekening van het Bruto Nationaal Product.
Het was een radicale breuk. Eeuwenlang gold rente vragen als zondig, de Bijbel is er ondubbelzinnig over. Nu werd geld verdienen met geld van de ene op de andere dag een productieve bijdrage aan de economie. Opeens nam de president de telefoon op als een bankdirecteur belde.
Ironisch genoeg maakte McNamara zelf de gevaren van blind cijfervertrouwen al pijnlijk zichtbaar. In Vietnam stuurde hij de oorlog aan op basis van kwantificeerbare data: aantallen gedode tegenstanders, hoeveelheden afgeworpen napalmbommen. Alles wat niet direct meetbaar was, het sentiment onder de bevolking, de moraal van de troepen, telde niet mee. Het resultaat was een compleet vertekend beeld van de werkelijkheid. De psycholoog Daniel Yankelovich doopte het later de McNamara Fallacy: uitgaan van data en daarmee vergeten dat er nog een wereld daarbuiten is.
De denkfout is er nog steeds. Ze zit in de algoritmes die ons gedrag sturen, in de content die we consumeren, in de AI die nu wordt ontworpen. En zo leven we in een wereld die nog nooit zo welvarend is geweest op papier, en tegelijk het gevoel geeft dat er iets fundamenteels niet klopt.
Zó worden jongeren verleid om consultant te worden #
VPRO Tegenlicht gaat op zoek naar de langetermijneffecten van het massaal inhuren van consultants. Wat gebeurt er als een ministerie zelf niet meer genoeg kennis in huis heeft? Hoe komt het dat de consultancy-industrie zo hard groeit? Kun je het consultants kwalijk nemen dat zij de overheid aan een oneindig consultancy-infuus hebben gelegd? En kunnen we de overheid ook versterken, zodat ze in staat is zelf de regie te nemen bij de grote opgaven van deze tijd?
Er is een wildgroei aan consultants, mede dankzij de managementcultuur van bestuurlijk Nederland. Een cultuur die bewust alle vakmensen heeft weggejaagd en vervangen door managers. Die verloren kennis en uitvoerders moeten vervolgens allemaal extern worden ingehuurd. Hoe vaker kennis extern wordt ingehuurd, hoe ‘dommer’ de Nederlandse overheid zelf wordt. Het is een neerwaartse spiraal die al veertig jaar gaande is, met alle gevolgen van dien. Ministeries voeren zelf weinig meer uit, nemen geen verantwoordelijkheid en zijn hun zelfvertrouwen kwijt.
De slimme student past wel op voor een traineeship bij de overheid. Het beeld van de ambitieloze ambtenaar is hardnekkig. Ondertussen vechten consultancybureaus om deze veelbelovende nieuwe professionals, met beloftes om ‘agile impact’ te maken voor verschillende stakeholders, de wereld te verbeteren via bootcamps en ‘synergy trajecten’ en natuurlijk met uitzicht op een riant salaris. Met een werkweek van tachtig uur, dat wel.
VPRO Tegenlicht spreekt met (aspirant-)consultants, denkers die het mechanisme achter de consultancy-industrie blootleggen, managers met spijt en de verdwenen ambtenaar met verstand van zaken. Voor deze allerlaatste televisieaflevering van het roemruchte VPRO-programma gaat Tegenlicht als kers op de taart een samenwerking aan met de theatergroep De Verleiders, die met hun voorstelling Bureau Buitenschot de relatie tussen overheid en consultant op satirische wijze blootlegt.
De aflevering De consultant regeert werd uitgezonden in 2025. Dit is een samenvatting daarvan.
Datum en tijd #
donderdag 11 juni 2026 van 19:30 tot 21:30
Locatie #
in het Huis van de Wijk
Huis van de Wijk
Jufferenwal 13
8011 LE Zwolle
bron: OpenStreetMap map - Open Database License & OpenClipart pin - Public Domain
Doe mee #
Aanmelden is niet verplicht maar wordt wel gewaardeerd.
Toegang gratis, een vrije gift is welkom.
Graag meld je vooraf aan via een bericht aan: (optioneel, je kunt op het e-mailadres klikken).
Uitzendingen VPRO Tegenlicht #
Polymarkets, spreadsheets en het bbp #
YouTube: www.youtube.com/watch
Website VPRO Tegenlicht: tegenlicht.vpro.nl/artikelen/polymarkets-spreadsheets-en-het-bbp
Zó worden jongeren verleid om consultant te worden #
Korte versie YouTube uit 2025: www.youtube.com/watch
Lange versie televisie uit 2025: tegenlicht.vpro.nl/artikelen/de-consultant-regeert
Tegenlicht Meet-up Zwolle #
Tegenlicht Meet-up Zwolle wil bijdragen aan kritisch denken en constructief samenleven. Meet-up-bijeenkomsten worden georganiseerd naar aanleiding van uitzendingen VPRO Tegenlicht. Als werkgroep vrijwilligers - uit de regio’s Deventer en Zwolle - werken we samen met het Huis van de Wijk door iedere tweede donderdag van de maand een Tegenlicht Meet-up Zwolle te organiseren. Het is een uitbreiding van de Meet-up’s in Deventer die - ruim tien jaar geleden - door de Deventer filosofe Trees Schopman geïnitieerd zijn en intussen zijn overgedragen aan ons als werkgroep.
Gezamenlijk bekijken we de aflevering en starten vervolgens de discussie waarin we met de aanwezigen samen onderzoeken wat de consequenties van dit onderwerp voor ons zijn.